Yüzleşme

Bir fincan kahvenin etrafında başlayan sohbet, bazen insanın düşünce dünyasına açılan beklenmedik bir pencereye dönüşebilir.

Kahve içilir, fincan çevrilir, telveler soğur. Ardından görünmeyen hayatlara dair görünür hükümler sıralanmaya başlar. Gelecekten haber verilir, henüz yaşanmamış karşılaşmalar anlatılır, geçmişten kişiler çağrılır. Birkaç telve izi, koca bir hayatın hikâyesine dönüştürülür.

Peki, insan geleceği okumaya çalışırken karşısında oturanı ne kadar okuyabilir?

Bir insanın hayatına dair hükümler vermek kolaydır. Onun düşünce dünyasını, birikimini, mesleğini, hayata bakışını bilmeden geleceğine dair cümleler kurmak da öyle...

Asıl paradoks burada başlar.

İnsan, bilmediği bir hayat hakkında ne kadar emin konuşabilir? Üstelik kendi bilgisinin sınırlarını hiç sorgulamadan...

Toplumsal yaşamda bunun yalnızca fincanlarla sınırlı olmadığını görürüz. İnsanlar birbirleri hakkında duyduklarından yola çıkarak karar verir; tanımadan sınıflandırır, anlamadan yorumlar, araştırmadan hüküm verir. Bazen bir meslek, bazen bir unvan, bazen de birkaç davranış, insanın bütün kimliğini açıklamaya yeterli sanılır.

Oysa insan, başkalarının zihninde oluşturduğu tasvirden ibaret değildir.

Birinin ne bildiğini, ne düşündüğünü, hangi yollardan geçtiğini bilmeden ona biçilen kimlik, çoğu zaman sahibinin zihnindeki kalıpların yansımasıdır.

Üstelik bilgi sahibi olmakla bilme iddiasında bulunmak arasında da ince bir mesafe vardır. İlki araştırmayı, gözlemlemeyi ve gerektiğinde susmayı gerektirir. İkincisi ise bazen yalnızca kendinden emin bir ses tonuyla yetinir.

Şimdi bir fincanın başına dönelim.

Bir falcıya, bir yüzleşme hikâyesi anlatılır; ardından üç vakte kadar başına gelecekler sıralanır: Kiracılarının kira borcu takacak, insanların ahı tutacak, evi barkı dağılacak, eşi ve çocuğu onu terk edecek...

Bunlar birer kehanet değil, insanın başkaları hakkında kolayca kurduğu hükümlerin kendi hayatına çevrilmiş hâlidir.

Fakat son cümlede küçük bir dil oyunu vardır:

Beklediğin bir realist yazar sana bunları anlatacak.

Anlatan kişi zaten oradadır. Söyleyen de odur. Ancak cümle, onu gelecek zamana yerleştirir. Falcı, karşısındaki insanın düşünsel kimliğini, mesleğini ve yazar olduğunu bilmez. Son cümleyle, kendisine anlatılanların arkasındaki kişiyi öğrenir.

Böylece kehanet, kendi kehanetini de üretir.

Gelecekte anlatılacağı söylenen şey, anlatıldığı anda gerçekleşmiştir.

Belki de insanın en büyük yanılgısı, başkalarının geleceğini bildiğini sanırken kendi karşısındaki gerçeği tanımaya yeterince zaman ayırmamasıdır.

Bir fincanın dibinde ne görüldüğü tartışılabilir. Peki, insanın zihninde biriktirdiği önyargıların dibinde ne saklıdır?

Gelecek hakkında konuşmak kolaydır. Yaşananın sorumluluğunu, bilginin sınırını ve insanın bilinmeyen tarafını görebilmek...

İşte orası biraz daha gerçekçilik ister.

Gökyüzüne Yazılan Kehanet

Peki, insanın kendi iradesiyle gerçekleştireceklerinin yerini bir başkasının anlattığı gelecek alabilir mi?

Henüz yaşanmamış bir hayatı, başkasının yorumlarına teslim etmek; kendi yolunu yürümek yerine hayal ürünü bir senaryonun gerçekleşmesini beklemek değil midir?

Burada hayal ile kehaneti birbirinden ayırmak gerekir. Hayal, insanın zihninde bir imkân yaratır; düşünceyle biçimlenir, emekle gerçeğe dönüşebilir. İnsanı harekete geçiren kurucu bir güçtür. Kehanet ise henüz gerçekleşmemiş bir durumu olmuş ya da kaçınılmaz gibi sunar. İnsana emeksiz bir gelecek vadeder; kimi zaman bekleyişe, kimi zaman korkuya, kimi zaman da kendi iradesinden vazgeçmeye sürükler.

Fal yalnızca fincanla sınırlı değildir. Avuç içindeki çizgiler, burç yorumları, tarot kartları ve benzeri yöntemler de insanın bilinmezlik karşısındaki merakına seslenir. Bunlar eğlence ya da kişisel yorum sınırında kaldığında başka, hayat hakkında kesin hükümler vermeye başladığında başka bir anlam kazanır.

Çünkü söylenenler her zaman söylendiği yerde kalmaz.

Birinin eşinin sadakatine, eski sevgilisinin geri döneceğine, evliliğinin biteceğine ya da yeni bir aşka kavuşacağına dair yorumlar; insanın duygusal dünyasında umut, kuşku ve kaygı yaratabilir. Mesleği, ekonomik geleceği, ailesi veya sağlığı hakkında verilen hükümler de benzer biçimde beklentilerini ve kararlarını etkileyebilir.

Böylece henüz yaşanmamış bir olay, insanın bugünkü davranışlarına yön vermeye başlar. Kimi zaman bir ihtimalin anlatılması, o ihtimalin gerçekleşmesine zemin hazırlayan davranışları da doğurabilir.

İşte asıl tehlike burada başlar: İnsan, kendi hayatını yaşamak yerine kendisine anlatılan senaryonun içinde yaşamaya koyulabilir.

Falın Hezeyanı ve İnsanın Kendi Tuzağı

Bu tuzağa yalnızca sıradan zihinler düşmez; eğitimli, akademik unvan sahibi, rasyonel alanlarda uzmanlaşmış insanlar da zaman zaman aynı arayışa kapılabilir. Çünkü bilgi birikimi, insanın belirsizlik karşısındaki duygusal zaaflarını her zaman ortadan kaldırmaz. Geleceği bilme arzusu, bilinmeyene duyulan korkuyla birleştiğinde akıl, kendi sorgulama görevini bir süreliğine başkasına devredebilir.

Trajedinin bir başka boyutu da insanın bu iddialara yalnızca zihnini değil, parasını da teslim etmesidir. Kendi kaygısını besleyen, kararlarını etkileyen, ilişkilerine gölge düşüren bir anlatının karşılığını öder.

Oysa insanın geleceği, bir başkasının zihninde kurulmuş senaryodan ibaret değildir. Bilinmeyen karşısında duyulan merak anlaşılabilir; fakat merakın kesin bilgiye, yorumun hükme, ihtimalin kaçınılmazlığa dönüştürülmesi sorgulanmalıdır.

Falın insan üzerindeki etkisini değerlendirirken yalnızca falcıyı değil, bu iddialara neden ihtiyaç duyulduğunu da düşünmek gerekir. Belirsizlikle baş etmek, sorumluluk almaktan kaçınmak, bir işaret aramak ya da umut bulmak... Bunların her biri insanı bu arayışa yöneltebilir.

Ancak bir ihtiyaca karşılık gelmesi, bir iddiayı gerçek yapmaz.

Sonuç: Kendi Hayatının Öznesi Olmak

Toplumu ve bireyi bu zihinsel bağımlılıktan uzaklaştırmanın yolu, insanı kendi aklıyla düşünmeye, bilgiyi sorgulamaya ve kararlarının sorumluluğunu üstlenmeye teşvik etmektir.

Realist insan; hayatı kestirmelerle, sihirli kehanetlerle ya da başkalarının zihninde üretilmiş senaryolarla okumaya çalışmaz. Olanı olduğu gibi görmeye, bilmediğinin sınırını kabul etmeye ve henüz yaşanmamış olanı peşinen hükme bağlamamaya çalışır.

Gerçekçilik, hayal kurmaktan vazgeçmek değil; hayalle gerçeği birbirine karıştırmamaktır. Geleceği bütünüyle kontrol edemeyeceğini bilmek, insanın iradesinden vazgeçmesini gerektirmez. Tam tersine, kendi payına düşen yolu yürümeyi ve sonuçlarının sorumluluğunu almayı gerektirir.

Belki de mesele geleceği bilmek değil, bilinmeyen karşısında nasıl bir insan olarak kalabildiğimizdir.

Çünkü insanın hayatına yön verecek olan, fincanın dibinde görüldüğü iddia edilen bir işaret değil; düşüncesi, seçimi ve eylemidir.

Kehanet, gökyüzüne yazı yazmaya çalışmak kadar saçmadır; rüzgâr eser, yazı silinir, gökyüzü kalır.

Hamiye GÜL